Noordelijk groep

Friesland, Groningen, Noord-Holland boven het IJ, Waddeneilanden

De Noordelijke groep omvat de boerderijtypen van Friesland, Groningen, Noord‑Holland boven het IJ en de Waddeneilanden, en wordt gekenmerkt door grote schuren, grupstallen, interne tasruimten en een bouwtraditie waarin wonen en werken vaak onder één dak zijn samengebracht (SHBO, 1998). De boerderijen zijn doorgaans langgerekt of vierkant van opzet, met grootschalige kappen en een duidelijke oriëntatie op het open landschap (RCE, 2025).

Binnen deze groep vallen herkenbare typen zoals de kop‑hals‑rompboerderij, kop‑rompboerderij, stelp, stolp, hooihuizen, Westerwoldse boerderij, Wieringerboerderij en diverse eilandvarianten. De constructies variëren van vierkantgebinten in de stolp tot grootschalige ankerbalk‑ en dekbalkgebinten in de Friese en Groningse schuren (Hekker, 1957). Veel boerderijen kregen in de 19e eeuw uitbreidingen zoals stalstaarten bij stolpboerderijen, verlengde rompen of uitgebouwde voorhuizen (RCE, 2025).

Hooihuizen (Waterland/ Zaanstreek)

Hooihuizen komen voor in Waterland en de Zaanstreek, waar de veenweide-economie en de houtbouwtraditie bepalend waren. Het type wordt gekenmerkt door een hoog, vierkant hooihuis met tentdak, dat als zelfstandig volume het erf domineert (RCE, 2025). Het woonhuis en de stal zijn secundaire bouwdelen die tegen het hooihuis zijn aangezet. De constructie bestaat doorgaans uit houten stijlen en gebinten, met gepotdekselde gevels die zwart of donkergroen zijn geteerd. Kenmerkende aanpassingen zijn de latere verstening van het woonhuis en het toevoegen van stalstaarten of zijbeuken. Op het erf komen vaak losse wagenschuren, kleine varkenshokken en boomgaarden voor, passend bij de kleinschalige melkveehouderij (SHBO, 1989). De constructie van de hooischuur heeft veel weg van de stolp.

Kop‑Hals‑Rompboerderij (Friese boerderij)

Dit boerderijtype is typerend voor de Friese klei- en zandgronden en vormt het meest herkenbare boerderijtype van de noordelijke huisgroep (SHBO, 1998). De boerderij bestaat uit een representatieve kop (woonhuis), een smalle hals die als verbindingsgang fungeert, en een grote romp waarin de schuur is ondergebracht. Onder het voorhuis is doorgaans een grote melkkelder gevestigd (Dijkstra, 2026).

De romp bevat een centrale tasruimte en een Friese grupstal, gedragen door dekbalkgebinten (RCE, 2025). Het voorhuis is doorgaans voor de boerderij geplaatst (Molen, 1979). Een variant is het Bildtse type met het woonhuis langs zij (Dijkstra, 2026). De schuurkap is groot en voorzien van wolfseinden met vaak uilenborden. Veel boerderijen kregen in de 19e eeuw een verlengde romp of een verbreed voorhuis. Op het erf staan doorgaans losse wagenschuren, hooibergen, boomgaarden en siertuinen, vaak met schaduwbomen (SHBO, 1998).

Kop‑Rompboerderij

De kop‑rompboerderij komt voor in het zuidwesten en zandgronden van Friesland en in veenweidegebieden. Het type is tweedelig: het woonhuis sluit direct aan op de schuur, zonder tussenliggende hals. De schuur is kleiner dan bij de kop‑hals‑rompboerderij, maar heeft dezelfde Friese gebintstructuur en tasruimte (SHBO, 1998). Op het erf staan vaak kleine hooibergen, losse stallen en moestuinen (RCE, 2025).

Krimpenwoning

Een krimpenwoning (de plattegrond krimpt richting voorgevel) komt voor in grote delen van Friesland, Groningen en Drenthe. Het is een kleinschalig type dat lijkt op een arbeiderswoning (RCE, 2025). De boerderij krimpt bij van het voorhuis in de breedte en heeft vaak een tuitgevel. Wonen en werken bevinden zich onder één dak (Boersma, 2010). De erven zijn klein, met moestuinen en eenvoudige bijgebouwen.

De boerderijen zijn vaak van kleine boeren geweest, die naast een eigen kleine veestapel werk verrichten op andere grote boerderijen.

Fries Langhuis (oudste Noordelijke type)

Het Friese langhuis komt voor in het midden van de provincie Friesland en geldt als het oudste boerderijtype van de regio (RCE, 2025). Voor de komst van hooischuur in circa de 16^e eeuw was dit boerderijtype overal te vinden. Ook in de akkerbouwgebieden. Door vernieuwing is dit boerderijtype echter zo goed als uitgestorven. Het betreft een laag woon‑stalhuis zonder herkenbare hallehuisstructuur. De bouwmassa is langgerekt, met kleine vensters en een eenvoudige indeling waarin wonen en werken onder één dak plaatsvonden (SHBO, 1998). De erven zijn klein en functioneel, met moestuinen en eenvoudige bijgebouwen.

Meerkapsboerderij (Noordelijke variant)

Dit boerderijtype komt verspreid voor in Friesland en Groningen (met overloop naar het zuiden) en zijn ontstaan door bedrijfsgroei (RCE, 2025). Het type wordt gekenmerkt door twee of drie dak volumes naast elkaar. De schuren zijn groot en vaak in fasen aangebouwd. Dit type duidt hoofdzakelijk op de stallen. Het voorhuis kan veel verschillende vormen aannemen, soms gerelateerd aan andere types, zoals de Kop- hals- romp of Oldambsterboerderij.  Op de erven staan meestal meerdere losse schuren, jongveestallen en graanopslagruimten (Havik, 1988). Vaak is er een zichtbaar onderscheid in hoofd en bijschuur (de oorspronkelijke is het grootst).

Oldambster boerderij

De Oldambsterboerderij is een van de grootste en meest karakteristieke boerderijtypen van Nederland. Het type komt oorspronkelijk voor in het Oldambt in Groningen, een regio die in de 18e en 19e eeuw grote welvaart kende door de akkerbouw. De invloed van dit boerderijtype strekt zich uit tot delen van Drenthe, waar vergelijkbare vormen voorkomen.

De boerderij bestaat uit een representatief voorhuis, vaak als herenhuis vormgegeven, met daarachter een enorme driebeukige schuur op dekbalkgebinten. De plattegrond versmalt naar voren toe, waardoor het woonhuis smaller en hoger oogt dan de schuur. De opzet is sterk gericht op graanopslag en dorsactiviteiten (Havik, 1988). Op het erf komen vaak grote graanschuren, boomgaarden en slingertuinen voor, kenmerkend voor de agrarische rijkdom van het Oldambt  (RCE, 2025).

Stelpboerderij (Stjelp)

De stelpboerderij komt vooral voor in de zuidwesthoek van Friesland en de zandgronden (Dijkstra, 2026). Het type heeft een rechthoekige plattegrond met een groot schilddak waaronder wonen en werken zijn gecombineerd. De tasruimte ligt centraal, de Friese grupstal langs de zijgevel (SHBO, 1998). In enkele gevallen komt een uitgebouwd T-huis voor. Op het erf staan losse stallen, moestuinen en windsingels (SHBO, 1998). De stelp is ontstaan als afgeleide van de stolp uit West-Friesland (Noord-Holland) (Molen, 1979).

Stolpboerderij

De stolpboerderij is het kenmerkende boerderijtype van Noord‑Holland boven het IJ. De boerderij heeft een vierkantconstructie met vier zware stijlen die het piramidedak dragen. De tasruimte ligt centraal in de piramide, met stallen in de zijbeuken (SHBO, 1989).

Figuur 23 Kenmerkende gebintconstructie stolp, Zuid-Scharwoude (Dukker, 264.915, 1986)

Hollandse stolp

Bij het Hollandse type bevinden de inrijdeuren zich in de achtergevel, terwijl de voordeur in de voorgevel is geplaatst (Schilstra, Jong, & Brandts Buys, 1978). Deze ‘nieuwere’ ontwikkeling kwam tot stand omdat ze daarom gericht zijn op het ontgonnen land achter de boerderij. Varianten zijn de dubbele stolp, de langgerekte stolp en de stolp met stalstaart (SHBO, 1989). Op het erf komen hooibergen, wagenschuren, boomgaarden en siertuinen voor.

Langhuisstolp

De langhuisstolp is een stolpboerderij met een uitgebouwd voorhuis. Het voorhuis is vaak verfraaid en of voorzien van een stadse gevel. De stolpconstructie blijft herkenbaar in het achterste deel (Schilstra, Jong, & Brandts Buys, 1978). Ook zijn de inrijdeuren altijd in de voorgevel te vinden. De erven bevatten doorgaans siertuinen, schaduwbomen en losse schuren.

West‑Friese stolp

De West‑Friese stolp is nauw verwant aan de Hollandse stolp, maar onderscheidt zich doordat zowel de inrijdeur als de voordeur in de voorgevel zijn geplaatst. Het type heeft vaak een stalstaart of een minimaal uitgebouwd woonhuis (SHBO, 1989). Dit is het oudere stolptype.

De boerderij is doorgaans rijk uitgevoerd, met siertuinen en boomgaarden op het erf (Schilstra, Jong, & Brandts Buys, 1978). Ook komen rouw en trouwdeuren voor, opvallend is dat deze zelden een pad naar de straat hebben.

Waddenboerderij

Deze komen voor op Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog en zijn kleinschalige varianten van Friese typen zoals de stelp, kop‑hals‑romp en kop‑romp (SHBO, 1998).

Ze zijn laag, asymmetrisch en vaak op de zijgevel gericht. De erven zijn klein en beschut, met windsingels en eenvoudige bijgebouwen.

Westerwoldse boerderij

De Westerwoldse boerderij komt voor in Zuidoost‑Groningen en vormt een mengvorm tussen de Oldambster boerderij en het hallehuis (Havik, 1988). Het voorhuis krimpt, soms slechts aan één zijde, terwijl de schuur vaak vijfbeukig is (RCE, 2025). De boerderij heeft een zakelijke, meer sobere uitstraling. Op het erf staan losse stallen en boomgaarden. Vaak is er zowel een inrijdeur in de voor- en achtergevel.

Wieringerboerderij

De Wieringerboerderij komt voor op het voormalige eiland Wieringen en wordt gekenmerkt door een zwart gepotdekselde stal die dwars op het woonhuis staat, waardoor een L‑vorm ontstaat (SHBO, 1989). De boerderij heeft een eenvoudige indeling en een klein erf met moestuin en schuur. De Wieringerboerderij valt goed te omschrijven als onvolledige stolpboerderij (Zandt, 2026).